piątek, 13 listopada 2026

Scott Anderson - Upadek króla królów - recenzja





Wojna USA z Iranem zdemolowała w tym roku gospodarkę światową i poważnie przyczyniła się do klęski republikanów w amerykańskich wyborach połówkowych. Ten konflikt trwał jednak z różną intensywnością już od 1979 r., czyli od rewolucji, w której władzę zdobyli szyiccy fanatycy ajatollaha Chomeiniego. Obalili szacha Mohameda Rezę Pahlaviego, czyli człowieka, który wyciągnął Iran z nędzy i uczynił go krajem o PKB na głowę zbliżonym do ówczesnej Polski czy Korei Południowej.

Jak to się jednak stało, że Irańczycy obalili wówczas tak wielkiego modernizatora? Odpowiedź na to pytanie stara się znaleźć Scott Anderson w książce „Upadek króla królów”. W bardzo drobiazgowy, ale przystępny sposób stara się pokazać Iran ostatnich lat monarchii oraz pierwszych miesięcy rewolucji islamskiej. Zadaje pytanie: jak to możliwe, że władze USA niemal aż do ostatniego momentu były przekonane o stabilności rządów szacha? Opiera się zarówno na dokumentach, jak i relacjach wielu uczestników tamtych wydarzeń, w tym dawnej małżonki władcy Iranu.

Narracja, którą kreśli jest daleka od propagandowych bajeczek o „krwiożerczym władcy uciskającym lud”. Pahlavi chciał być dla swojego narodu władcą niosącym dobro, postęp i dobrobyt. Problemem było jednak to, że Iran nie był przygotowany społecznie na tak szybką modernizację. Szach w ostatnich latach życia był natomiast osobą straszliwie niedecyzyjną, co da się częściowo usprawiedliwić tym, że przegrywał walkę z rakiem. Rewolucję dało się stłumić, a Chomeiniego zlikwidować (proponował to jako „prezent” dla szacha iracki dyktator Saddam Husajn). Szach czekał jednak na sygnał z Waszyngtonu, aprobujący ostrzejszą rozprawę z wywrotowcami, a administracja amerykańskiego prezydenta Cartera takiego sygnału nie wysyłała, bo uznała, że szach nie potrzebuje w tej kwestii instrukcji. Tymczasem siatki irańskich lewicowców aktywne na Zachodzie przedstawiały wpływowym mediom Chomeiniego jako umiarkowanego i prozachodniego „myśliciela”. Tymczasem ten fanatyk myślał tylko o wprowadzeniu krwawej teokratycznej dyktatury.

Autor nie wchodzi w narracje spiskowe, więc niestety pomija związki Chomeiniego ze służbami specjalnymi z obu stron Żelaznej Kurtyny. Czasem też zbytnio bagatelizuje związki między komunistami a szyickimi fanatykami. W jego narracji zaskakująco dobrze wypada za to Zbigniew Brzeziński (mimo kilku popełnionych błędów), który wcale nie był najgorszy w administracji Cartera. Również Henry Kissinger potrafił prawidłowo zachować się wobec szacha już po rewolucji. Największym bohaterem jest jednak pewien amerykański dyplomata, który potrafił w niewoli nawrzucać pilnującym go ciemniakom z formacji Strażników Rewolucji Islamskiej...

piątek, 6 listopada 2026

Michael Steinberger - Filozof w Dolinie Krzemowej. Palantir, Alex Karp i państwo nadzoru - recenzja






Alex Karp, prezes firmy Palantir, podczas jednej z wizyt w Kijowie, stwierdził, że bez AI, Ukraina już dawno przegrałaby wojnę z Rosją. Doskonale wiedział, co mówi, gdyż to jego spółka dostarcza siłom zbrojnym, wywiadowczym i policyjnym wielu krajów narzędzi do błyskawicznej analizy danych. Te narzędzia pomagają bardzo skutecznie walczyć z terroryzmem i przestępczością zorganizowaną. Palantir bywa jednak też ostro krytykowany, choćby za to, że Izrael wykorzystywał jego programy w walkach w Strefie Gazy. Wokół tej spółki powstają też teorie spiskowe, wszak bardzo pomógł jej w rozwoju fundusz należący do CIA, a Peter Thiel, współzałożyciel Palantira wspierał karierę obecnego wiceprezydenta J.D. Vance’a. Książka Michaela Steinbergera „Filozof w Dolinie Krzemowej. Palantir Alex Karp i państwo nadzoru” nie jest jednak książką drążącą teorie spiskowe. To solidna i zarazem wciągająca opowieść o Alexie Karpie, prezesie Palantira. Steinberger miał okazać poznać osobiście Karpa i prześledzić bardzo ciekawą ewolucję jego poglądów. Karp był bowiem przez wiele lat typowym lewicowym liberałem z amerykańskiego Wschodniego Wybrzeża, którego poglądy przesunęły się na prawo po zamachach z 11 września 2001 r. i po ataku Hamasu na Izrael. Obecnie Karp jest dla lewicy wrogiem. Ciekawe jest to, że został prezesem Palantira mimo, że nie miał pojęcia o informatyce. Jest on z wykształcenia bowiem filozofem. Mogło się wydawać, że nie będzie on pasował do dynamicznego start-upu z Doliny Krzemowej, ale jednak Peter Thiel poznał się na jego talencie. Karp jako filozof potrafi bowiem szybko pojmować rzeczy abstrakcyjne oraz bardzo przejrzyście je tłumaczyć klientom. Dobrze sobie on też poradził z kwestiami moralnymi związanym i z działalnością swojej spółki. Zdołał ją również przygotować na drugą kadencję Trumpa i towarzyszący jej „ostrzał medialny”. Palantir stał się jednym z jej beneficjentów (nawet jeśli ostatnie 12 miesięcy było słabe dla kursu jego akcji). Bez wątpienia można go też zaliczyć do grona liderów wykorzystywania sztucznej inteligencji do praktycznych celów. Palantir jest jedną ze spółek kształtujących rewolucję w technologiach wojskowych. Warto więc znać tę spółkę i zapoznać się z niezwykłą historią jej prezesa Alexa Karpa.